Wstęp
Głowienka pospolita (Prunella vulgaris L.) to roślina wieloletnia, która należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae Lindl.). Jest szeroko rozprzestrzeniona na półkuli północnej, występując w Afryce Północnej, Europie, Ameryce Północnej oraz Azji. W Polsce głowienka pospolita jest jedną z bardziej powszechnych roślin, często spotykaną na łąkach i przydrożach. Roślina ta ma wiele zastosowań, zarówno w medycynie ludowej, jak i w kuchni. W artykule tym omówimy morfologię, biologię i ekologię głowienki pospolitej oraz jej zastosowanie i zmienność.
Morfologia głowienki pospolitej
Łodyga
Łodyga głowienki pospolitej jest wzniesiona, czworograniasta i może osiągać wysokość od 10 do 70 cm. Cała łodyga jest słabo owłosiona. Pod ziemią roślina posiada pełzające kłącze, z którego wyrastają liczne pędy pełzające. Te pędy zakorzeniają się w węzłach, co pozwala roślinie na łatwe rozmnażanie i ekspansję w jej naturalnym siedlisku.
Liście
Ulistnienie głowienki jest naprzeciwległe. Liście mają jajowato-okrągły kształt z zaostrzonymi końcami i są całobrzegie lub płytko karbowane. Są ogonkowe i również słabo owłosione. Najwyższa para liści znajduje się niemal pod samym kwiatostanem, co nadaje roślinie charakterystyczny wygląd.
Kwiaty
Kwiaty głowienki pospolitej są drobne, niebieskofioletowe i skupione w główkowate kwiatostany, które wieńczą szczyty pędów. Kwiaty mają grzbiecisty kształt, a kielich jest dwuwargowy i trwały. Ząbki górnej wargi kielicha są prawie niewidoczne, podczas gdy ząbki dolnej wargi są szydlaste. Korona kwiatu jest znacznie większa od kielicha; jej długość może wynosić do 17 mm. Posiada sklepioną wargę górną oraz trójłatkową wargę dolną, gdzie łatka środkowa jest większa od bocznych. Wewnątrz korony znajdują się pojedynczy słupek oraz cztery dwusilne pręciki, z których dwa dłuższe mają szydłowate wyrostki pod pylnikami.
Owoc
Owocem głowienki pospolitej jest rozłupnia, która rozpada się na cztery rozłupki. Nasiona wysypują się z przechylonej w dół od ciężaru owoców rozłupni, co sprzyja ich rozsiewaniu.
Biologia i ekologia
Głowienka pospolita jest byliną i hemikryptofitem. Rośnie w różnych siedliskach, takich jak przydroża, łąki oraz obrzeża lasów. W górach można ją spotkać po regiel dolny. Pomimo tego, że bywa uznawana za chwast w ogrodach, ma również swoje pozytywne aspekty – jest rośliną miododajną. Nektar znajduje się na dnie kwiatowym u nasady słupka. Głowienka pospolita kwitnie od maja do października, a jej kwiaty są zapylane przez owady; możliwe jest także samozapylenie.
Nasiona głowienki są rozprzestrzeniane przez wodę (hydrochoria) oraz przez zwierzęta (endozoochoria), które zjadają owoce i wydalają niestrawione nasiona wraz z odchodami. Głowienka pospolita jest także gatunkiem charakterystycznym dla klasy zbiorowisk roślinnych Molinio-Arrhenatheretea.
Zastosowanie głowienki pospolitej
Roślina lecznicza
Głowienka pospolita ma wiele właściwości leczniczych i była stosowana od wieków w medycynie ludowej. Jej surowcem zielarskim jest ziele (Herba Prunellae), które zawiera olejek eteryczny, glikozyd aukubina, saponiny, gorycze, garbniki oraz sole mineralne.
Działanie głowienki jest wszechstronne: ma właściwości przeciwbiegunkowe, ściągające oraz przeciwzapalne. Najpopularniejszym sposobem stosowania tej rośliny jest przygotowywanie odwaru z ziela. W tym celu jedną łyżeczkę suszu zalewa się szklanką wrzącej wody i gotuje pod przykryciem przez 1-2 minuty. Po przecedzeniu można pić połowę szklanki 1-2 razy dziennie.
Odwar z głowienki pospolitej zaleca się w leczeniu chorób nerek, moczowodów oraz pęcherza moczowego. Używany jest także przy wrzodach żołądka i dwunastnicy czy nieżytach żołądka i jelit. Pomaga także przy biegunkach oraz krwawieniach z kobiecych narządów rodnych czy przy nadmiernym miesiączkowaniu. Dodatkowo działa jako słaby środek przeciwrobaczkowy i przeciwgorączkowy.
Zewnętrznie odwar stosuje się do płukania jamy ustnej, dziąseł oraz gardła w stanach zapalnych a także przy dolegliwościach kobiecych.
Roślina jadalna
Głowienka pospolita ma również zastosowanie kulinarne; młode liście oraz wierzchołki pędów zbierane na wiosnę świetnie nadają się jako przyprawa do sałatek czy sosów sałatkowych. Można je dodawać do masła ziołowego lub kanapek. Liście można również przygotować jak szpinak lub używać jako przyprawy do wytrawnych napojów alkoholowych.
Zmienność i hybrydyzacja
Głowienka pospolita wykazuje zmien
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).